यो आलेखमा हालैको जेन-जी विद्रोहलाई नेपाली समाज र संस्कृतिमा भइरहेको परिवर्तनले निम्त्याएको एक गुणात्मक फड्कोका रूपमा हेरिएको छ। किन नवयुवा पुस्ताले वर्तमान राजनीतिक व्यवस्था र शासकीय स्वरूप प्रति असहमति प्रकट गर्यो? समस्याका अन्तर्वस्तु र रूप पक्ष केके हुन् भन्ने कुरालाई समाज र संस्कृति परिवर्तनका नियमहरूको आधारमा विश्लेषण गर्दै परिवर्तनको व्यवस्थापन कसरी गर्न सकिन्छ? भन्ने कुरालाई औंल्याउने कोसिस गरिएको छ।
समाज र संस्कृतिमा हुने परिवर्तनमा टकराबको मात्रा र तीव्रता सामान्यतः अवस्था र अपेक्षा बीचको रिक्तताको आयतनले निर्धारण गर्दछ। परिवर्तनका अनेकन कारकहरू भए तापनि मूलतः नवीन प्रविधिको विकास र त्यस माथिको पहुँचले पुराना पक्षहरूलाई निषेध गर्दछ र नयाँले स्थान लिने गर्दछ। नवीन प्रविधिको पहुँचले नवीन अपेक्षाहरू सृजना गर्दछ र विद्यमान अवस्थाको निषेधको अपेक्षा राख्दछ। वृहत् मानवशास्त्रीय परिभाषामा राजनीतिलाई पनि संस्कृतिको एक अङ्गका रूपमा हेरिन्छ। तसर्थ नेपालमा हाल भएको राजनीतिक परिवर्तन सामाजिक सांस्कृतिक परिवर्तनको एउटा हिस्सा हो। यो जेन-जी पुस्ताको विद्रोह मार्फत अभिव्यक्त परिवर्तन पनि मूलतः इन्टरनेट प्रविधिको विकास र यस माथिको विश्वव्यापी पहुँचको परिप्रेक्षसँग सम्बन्धित छ।
हाम्रो परम्परागत परिवारमा सूचना र ज्ञान सञ्चारको केन्द्रमा मूल वर्चस्व बनाएर बसेका घरमूलीलाई अब इन्टरनेट र डिजिटल प्लेटफर्म मार्फत सञ्चालित सोसियल मिडियाले सत्ताच्यूत गरिदिएको छ। पूर्व बाल्यकालबाट माथि उठेका पुस्ताहरू अब बा वा आमाको कुरा होइन मोबाइल लगायतका डिजिटल डिभाइसका नयाँ गुरुहरूमा निर्भर हुन पुगेका छन्। अब सनातनी ‘बा हरूले’ उनीहरूका अनगिन्ती जिज्ञासा र अपेक्षा पूरा गर्न आंशिकबाहेक समय दिने सामर्थ्य राख्दैनन्। उनीहरूको अधिकांश समय यिनै नवीन ‘बा’ वा इन्टरनेट भित्रका गुरुहरूसँग बित्ने गर्दछ। अहिले आएर स्कुल र कलेजका गुरुहरू पनि फिक्का बन्न थालेका छन्। एक प्रकारले भन्नु पर्दा यो सूचना र ज्ञानको क्रान्ति नै हो र यसले नवयुवा पुस्ताहरू परम्परागत नियन्त्रण र नियमनको दायराबाट झण्डै बाहिर उम्कीसकेका छन्।
नेपालमा हालै भएको जेन-जी विद्रोहको भुइँतलामा अवस्थित आधारभूत परिप्रेक्ष यसै वरिपरि छ। यो परिस्थितिले विभाजित समाज, संस्कृति र मनोविज्ञानको निर्माण गरेको छ र विभाजित अवस्थाहरूबीच द्वन्द्व र टकराब हुने गर्दछ। हाम्रोमा भएको टकराबको वस्तुगत कारण पनि यही नै हो। टकराबको गति र तीव्रता कति हुन्छ? र भयो? भन्ने कुरा ती पक्षहरूका बीचमा हुन पुगेको खाडल वा रिक्ताको मात्रा कति छ? भन्ने कुराले निर्धारण गर्दछ। भौतिक विज्ञानमा हेर्ने हो भने कुनै वस्तु कति बज्रन्छ? भन्ने कुरा त्यो कति उचाइबाट खसेको छ? भन्ने कुराले त्यसको तीव्रतालाई निर्धारण गर्दछ। बामेसराइबाट भर्खर उभिन थालेको बालक लड्दा ठूलो क्षति नहोला, तर अग्लो बयस्क मानिस लड्यो भने दरैसँग बजारिन्छ।