अस्ताउँदो सूर्यमा पनि आस्थाको उज्यालो

विराटनगर । अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्दै आइतबार तराई–मधेशसहित देशका विभिन्न स्थानमा छठ पर्वको मुख्य दिन मनाइँदै छ। बिहानैदेखि छठी घाटको सरसफाइ र सजावटमा जुटेका श्रद्धालु आज साँझपख नदी, पोखरी तथा जलाशयका किनारमा भेला भएर सूर्यदेवको आराधना गर्नेछन । बाँसका ढाकीमा सजाइएका पूजाका सामग्री, घाटमा गुञ्जिएका छठी गीत र व्रतालुको अटुट श्रद्धाले यतिबेला तराई–मधेशका बस्तीहरू भक्तिमय बनेका छन्।

प्रकृति र मानव जीवनबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्ने छठ पर्व धार्मिक आस्था, पौराणिक विश्वास र सांस्कृतिक परम्पराको अनुपम संगम हो। सूर्यलाई सृष्टिको आधार, ऊर्जा र जीवनको स्रोत मान्दै गरिने यो उपासनामा अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई समान श्रद्धाका साथ अर्घ अर्पण गरिन्छ। संसारलाई उज्यालो र ऊर्जा प्रदान गर्ने सूर्यप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु नै यस पर्वको मूल भाव मानिन्छ।

सूर्य उपासनाको प्राचीन परम्परा

हिन्दू धर्मग्रन्थ तथा वैदिक परम्परामा सूर्यलाई प्रत्यक्ष देख्न सकिने देवताका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। ऋग्वेदमा सूर्यको महिमा, प्रकाश, ऊर्जा र जीवनदायी शक्तिको स्तुति गरिएको छ। सूर्यलाई अन्धकार हटाउने, रोगव्याधिबाट मुक्ति दिलाउने र संसारलाई गतिशील बनाउने शक्तिका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ।

यही धार्मिक मान्यतासँग जोडिएको छ छठ पर्व। सूर्यको उपासनामार्फत आरोग्य, दीर्घायु, सन्तान सुख र पारिवारिक समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको छ। छठमा सूर्यको पूजा गर्दा प्रकृतिले दिएको प्रकाश, ताप, जल र अन्नप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने भावसमेत जोडिएको छ।

महाभारतदेखि रामायणसम्म जोडिएको पौराणिक विश्वास

छठ पर्वसँग जोडिएका विभिन्न पौराणिक कथाहरू प्रचलनमा छन्। महाभारतकालीन मान्यताअनुसार सूर्यपुत्र कर्ण सूर्यदेवका परम भक्त थिए। उनी दैनिक नदीमा उभिएर सूर्यको उपासना गर्थे र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्ने गर्थे। कर्णको यही सूर्य उपासनालाई छठ पर्वको परम्परासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

त्यस्तै, महाभारतकै अर्को प्रचलित लोककथाअनुसार पाण्डवहरू वनवासमा रहँदा द्रौपदीले सूर्यदेवको आराधना गरी संकटबाट मुक्ति र परिवारको कल्याणको कामना गरेकी थिइन्। यसलाई पनि छठको धार्मिक महिमासँग जोडेर व्याख्या गर्ने गरिन्छ।

रामायणसँग सम्बन्धित धार्मिक विश्वासअनुसार भगवान् राम र माता सीता वनवास पूरा गरी अयोध्या फर्किएपछि राज्याभिषेकको अवसरमा सूर्यदेवको उपासना गरेका थिए। कतिपय परम्परामा सीताले कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन छठ व्रत गरेको उल्लेख पाइन्छ। यद्यपि यी प्रसंगहरू छठसँग जोडिएका प्रचलित धार्मिक तथा लोकमान्यता हुन्, पर्वको ऐतिहासिक सुरुवातबारे एउटै सर्वमान्य विवरण छैन।

को हुन् छठी माता ?

छठ पर्वमा सूर्यदेवसँगै छठी माताको पूजा गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार छठी मातालाई सन्तानको रक्षा गर्ने, सन्तान प्राप्तिको आशीर्वाद दिने तथा बालबालिकाको आरोग्य र दीर्घायुको कामना पूरा गर्ने देवीका रूपमा पुजिन्छ।

पौराणिक परम्परामा षष्ठी देवीलाई भगवान् ब्रह्माकी मानसपुत्री तथा बालबालिकाकी संरक्षक देवीका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। कतिपय लोकपरम्परामा उनलाई सूर्यदेवकी बहिनी र प्रकृतिको छैटौँ अंशका रूपमा समेत मानिन्छ। यही कारण छठ पर्वमा सूर्यको उपासनासँगै छठी माताको आराधनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।

सन्तानको सुख, परिवारको कल्याण र रोगव्याधिबाट मुक्ति प्राप्त हुने धार्मिक विश्वासका कारण विशेषगरी महिलाहरूले श्रद्धापूर्वक यो व्रत बस्ने परम्परा छ। यद्यपि पछिल्लो समय पुरुषहरूले पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ छठ व्रत गर्ने गरेका छन्।

चार दिनको कठोर अनुष्ठान

छठ पर्व कात्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सुरु भएर सप्तमीका दिन सम्पन्न हुन्छ। चार दिनसम्म चल्ने यस पर्वमा व्रतालुले शुद्धता, संयम र कठोर अनुशासन पालना गर्छन्।

पहिलो दिन नहाय–खाय विधि गरिन्छ। यस दिन व्रतालुले स्नान गरी घर तथा भान्साको सरसफाइ गरेर शुद्ध भोजन ग्रहण गर्छन्। दोस्रो दिन खरना मनाइन्छ। दिनभर उपवास बसेका व्रतालुले साँझ चामल, दूध र सक्खरबाट तयार पारिएको खीर तथा रोटी प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्छन्। त्यसपछि निर्जला व्रत सुरु हुन्छ।

तेस्रो दिन अर्थात् आज आइतबार साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गरिन्छ। व्रतालुले बाँसका ढाकी र नाङ्लोमा ठेकुवा, भुसुवा, नरिवल, केरा, उखु, अदुवा, फलफूललगायत पूजा सामग्री सजाएर घाटमा लैजान्छन्। जलाशयमा उभिएर सूर्यदेवलाई अर्घ अर्पण गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सन्तानको दीर्घायु र आरोग्यको कामना गरिन्छ।

चौथो दिन सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गरेपछि छठको मुख्य अनुष्ठान पूरा हुनेछ। त्यसपछि व्रतालुले पारण गरी निर्जला व्रत समापन गर्नेछन्।

अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै सम्मान

छठ पर्वको एउटा विशेष पक्ष अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ अर्घ अर्पण गर्नु हो। सामान्यतया मानिसले उदाउँदो सूर्यलाई नयाँ सुरुवात, आशा र ऊर्जाको प्रतीकका रूपमा हेर्छन्। तर छठले अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि सम्मान गर्न सिकाउँछ।

यसलाई जीवनको प्रत्येक अवस्था, समय र परिस्थितिप्रति सम्मान प्रकट गर्ने प्रतीकात्मक सन्देशका रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ। उदाउँदो सूर्यले नयाँ आशा र सम्भावनाको संकेत गर्छ भने अस्ताउँदो सूर्यप्रतिको आराधनाले योगदान, निरन्तरता र कृतज्ञताको भाव व्यक्त गर्छ।

धार्मिक पर्वसँगै सामाजिक सद्भावको सन्देश

छठ पर्वको महत्त्व धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यसले सामाजिक एकता, पारिवारिक सम्बन्ध र सामुदायिक सद्भावलाई समेत बलियो बनाउने गरेको छ। एउटै घाटमा विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म र समुदायका मानिसहरू सहभागी भएर पर्व मनाउँछन्।

घाटको सरसफाइ, सजावट, बत्ती व्यवस्थापन, पूजाका सामग्री जुटाउने र व्रतालुहरूलाई सहयोग गर्ने काममा स्थानीयवासीको सामूहिक सहभागिता देखिन्छ। आर्थिक तथा सामाजिक अवस्थाभन्दा माथि उठेर सबैले एउटै जलाशयमा उभिएर सूर्यको आराधना गर्नु यस पर्वको अर्को सुन्दर पक्ष हो।

पछिल्लो समय छठ पर्व तराई–मधेशमा मात्र सीमित नरही काठमाडौं उपत्यकासहित पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रका विभिन्न स्थानमा समेत विस्तार हुँदै गएको छ। यसले छठलाई एउटा समुदायको धार्मिक परम्पराभन्दा व्यापक राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ। छठको अर्को विशेषता यसमा प्रयोग हुने सामग्री र विधि प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष जोडिनु हो। बाँसका सामग्री, मौसमी फलफूल, उखु, माटो तथा जलाशयको प्रयोगले प्रकृतिप्रतिको निर्भरता र संरक्षणको महत्त्वसमेत स्मरण गराउँछ।

छठ केवल सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्ने पर्व मात्र होइन, जीवनको स्रोतप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, प्रकृतिको महत्त्व बुझ्ने, परिवारको सुख र कल्याणको कामना गर्ने तथा समाजमा एकता र सद्भाव कायम राख्ने विशिष्ट सांस्कृतिक परम्परा हो। अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्दै सुरु भएको आजको आराधना सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि पूरा हुनेछ।