डिजिटल युगको राजनीति: सामाजिक सञ्जालको शक्ति र चुनौती ||

काठमाडौं — सामाजिक सञ्जाल आजको युगमा केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र रहेन, यसले सूचना उपभोग र शक्ति सञ्चारको शैलीलाई नै आधारभूत रूपमा परिवर्तन गरिसकेको छ। फेसबुक, टिकटक, एक्स (ट्विटर) र युट्युब जस्ता प्लेटफर्महरूले सूचनामा पहुँचलाई अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेका छन्।

पहिले नेताहरूले आफ्ना एजेन्डा जनतासम्म पुर्‍याउन परम्परागत सञ्चार माध्यमको भर पर्नुपर्थ्यो। तर अहिले उनीहरू सिधै नागरिकको मोबाइल स्क्रिनसम्म पुग्न सक्षम भएका छन्। यसले जनतालाई आफ्ना प्रतिनिधिसँग प्रश्न गर्ने र राष्ट्रिय बहसमा सहभागी हुने अवसर दिएको छ।

तर सामाजिक सञ्जालको यो शक्तिशाली पक्षसँगै ‘अल्गोरिदम’ को राजनीति भने जटिल र विवादास्पद बन्दै गएको छ। प्रयोगकर्ताको रुचि र डिजिटल व्यवहारका आधारमा सामग्री देखाउने प्रणालीले ‘इको चेम्बर’ सिर्जना गर्छ, जसले मानिसहरूलाई आफ्नै विचारभित्र सीमित राख्छ। यसले समाजमा वैचारिक ध्रुवीकरण बढाउने खतरा देखिएको छ।

निर्वाचनको समयमा त यसको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिन्छ। अल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताको ‘डिजिटल फुटप्रिन्ट’ विश्लेषण गरेर उनीहरूलाई लक्षित सामग्री देखाउँछ। यसले तटस्थ मतदातालाई पनि एकपक्षीय सूचनातर्फ ढल्काउन सक्छ। यही क्रममा राजनीतिक दलहरूले ‘माइक्रो-टार्गेटिङ’ प्रयोग गरी विशेष समूहलाई लक्षित सन्देश प्रवाह गर्ने गर्छन्।

यद्यपि, चुनावी परिणाम अनुकूल नआएपछि प्रविधिलाई दोष दिने प्रवृत्ति पनि बढ्दो छ। तर विज्ञहरूका अनुसार प्रविधि सबैका लागि समान रूपमा उपलब्ध छ। प्रभावकारी सन्देश र जनमनोविज्ञान बुझ्न सक्ने दलहरू नै सफल हुन्छन्।

अन्ततः, राजनीतिक दलको वास्तविक शक्ति प्रविधिमा होइन, स्पष्ट विचारधारा, नैतिकता र कार्यसम्पादनमा निर्भर रहन्छ। सामाजिक सञ्जालले सन्देश फैलाउने माध्यम मात्र हो—सन्देशको गुणस्तर र नेतृत्वको आचरण नै लोकतन्त्रको आधारभूत मापदण्ड हो